środa, 11 marca 2009

Krainy geograficzne

Wśród wielu podziałów Polski na krainy geograficzne najbardziej przyjął się podział wg J. Kondrackiego opublikowany w 1965 roku, później wielokrotnie modyfikowany. W podręcznikach szkolnych autorzy najczęściej opierają się na tym podziale, często go upraszczając.

Podstawą wyróżnienia krain geograficznych w Polsce jest istnienie w Europie Środkowej sześciu zasadniczych jednostek o przebiegu mniej więcej równoleżnikowym. Na obszarze naszego kraju reprezentują je:

* pas młodych gór fałdowania alpejskiego,
* pas obniżeń związanych z zapadliskami, które towarzyszą młodym górom,
* pas wyżyn, starych gór i towarzyszących im obniżeń,
* pas nizin stanowiących fragment Niżu Środkowoeuropejskiego
* pas pojezierzy otaczających Bałtyk,
* pas pobrzeży towarzyszących wybrzeżu Bałtyku

W ramach tego zasadniczego podziału wyróżniono mniejsze krainy geograficzne, uwzględniając cechy budowy geologicznej, rzeźby, klimatu, warunków hydrograficznych i biogeograficznych. Nazwy krain geograficznych zwykle odwołują się do cech np. ukształtowania powierzchni - Nizina Śląska, Góry Sudety, cech geologicznych - Niecka Nidziańska, Jura Polska, historycznych - Nizina Mazowiecka, Nizina Wielkopolska.

P O B R Z E Ż A

Część niżu przylegająca do Morza Bałtyckiego nosi nazwę Pobrzeży Południowobałtyckich. Ciągną się one od Wyspy Uznam na zachodzie po okolice rzeki Łyny na wschodzie. Niziny te położone są przeważnie poniżej 100 m n.p.m. i tylko nieliczne wzgórza przekraczają tę wysokość. Rzeźba Pobrzeży Południowobałtyckich została ukształtowana przez działanie lądolodu skandynawkiego, rzek, morza i wiatrów.

P O J E Z I E R Z A

Jest to obszar młodej rzeźby glacjalnej, na którym występują liczne jeziora związane ze zlodowaceniem plejstoceńskim oraz formy rzeźby powstałe wskutek nagromadzenia osadów przez lądolód moreny, drumliny, ozy, sandry, kemy. Pojezierze tworzy odrębny typ krajobrazu. W Polsce są to np. Pojezierze Pomorskie, Mazurskie i Wielkopolskie.

N I Z I N Y

Jest obszarem leżącym na wysokości od 0 do 300 m n.p.m.. Rozróżnia się niziny płaskie (równinne), faliste (o wysokościach względnych do 30 m) i pagórkowate (o wysokościach względnych do 60 m). Większość nizin powstała wskutek akumulacji osadów na obszarach tektonicznie obniżonych.

W Y Ż Y N Y

Jest to bszar wzniesiony ponad 300 m n.p.m., który jest słabo rozczłonkowany, przeważnie równinny. Powstaje głównie wskutek ruchów lądotwórczych (epejrogeneza). Wyżyny są to niewysoko wypiętrzone obszary płytowe albo podniesione stare powierzchnie zrównania. Leżą ponad obszarami nizinnymi, stanowią podnóża gór lub tworzą dna wysoko położonych kotlin.

P R Z E D G Ó R Z E

Jest to lekko pofalowany obszar położony na północ od Sudetów (oddzielony od nich uskokiem), między Pogórzem Kaczawskim na pn.-zach. a doliną Nysy Kłodzkiej na pd.-wsch.. Ku północy przechodzi łagodnie w Nizinę Śląską dł. 115 km, szer. 30 40 km. Ponad wyrównaną powierzchnią o wysokości 200 300 m wyrastają pojedyncze twardzielcowe góry i skupiska wzgórz Ślęża (718 m), Masyw Grochowski (492 m), Wzgórza Bielawskie (441 m), Wzgórza Strzelińskie (392 m), Wzgórza Strzegomskie. Na południe i południowy-zachód tektoniczne obniżenia Podsudeckie i Otmuchowskie. Przedgórze Sudeckie do oligocenu stanowiło całość z Sudetami. W wyniku orogenezy alpejskiej zostało ono obniżone w stosunku do wydźwigniętego zrębu Sudetów. Podłoże Przedgórza Sudeckiego (blok przedsudecki) jest zbudowane, tak jak i Sudety, z prekambryjskich i paleozoicznych gnejsów, amfibolitów, łupków krystalicznych, gabr, serpentynitów, różnych skał piaszczysto-ilastych i wapiennych, skał wylewnych oraz granitoidów (miejscami odsłoniętych w okolicach Zulovej w Czechach, Strzegomia i Strzelina). Utwory te częściowo przykryte są osadami kenozoicznymi, spod których wyłaniają się np. wyspowe wzgórza trzeciorzędowych bazaltów. Przez Przedgórze Sudeckie przepływają sudeckie dopływy Odry (Bystrzyca, Strzegomka), wypływają Ślęza i Oława; urodzajne gleby lessowe; w lasach porastających gł. wyższe wzgórza przeważają dęby i graby z domieszką lipy, klonu i wiązu. Eksploatacja kamieni budulcowych, rud niklu, magnezytu, glin ogniotrwałych.

K O T L I N Y

Kotlina to zagłębienie powierzchni Ziemi, najczęściej okrągłe lub podłużne o wklęsłym lub płaskim dnie. Rozróżnia się kotliny zamknięte, tzw. bezodpływowe oraz kotliny otwarte, z których odpływ wód odbywa się przez obniżenia w częściach peryferyjnych. Kotliny powstają wskutek zapadania się pewnych obszarów powierzchni Ziemi (np. pod wpływem osiadania gruntów w wyniku eksploatacji górniczych) lub wskutek erozyjnego działania czynników zewnętrznych (głównie wody).

G Ó R Y

Góry to rozległe, wznoszące się ponad otaczającym terenem obszary powierzchni Ziemi, które charakteryzuje rzeźba o znacznych różnicach wysokości. Powstają w wyniku ruchów górotwórczych, czyli orogenezy (góry tektoniczne) lub wskutek procesów wulkanicznych(góry wulkaniczne). Ostateczny kształt nadają im zewnętrze procesy rzeźbotwórcze, jak wietrzenie, erozja i ruchy masowe ( denudacja). Procesy te niekiedy doprowadzają do zrównania pierwotnych gór i odsłonięcia starego podłoża (góry kadłubowe). Góry tektoniczne tworzyły się podczas kilku orogenez (prekambryjskich, kaledońskiej, hercyńskiej i alpejskiej). Doprowadziły one do spiętrzenia mas skalnych w postaci fałdów i płaszczowin (góry fałdowe, np. Alpy, Karpaty, Himalaje) lub do pionowego przemieszczenia tych mas wzdłuż linii uskokowych (góry zrębowe, zwane też załomowymi, w których głównymi formami są zręby, rowy i zapadliska tektoniczne, np. Sudety, Harz). Góry powstałe w wyniku dawnych orogenez (przed orogenezą alpejską) są w znacznym stopniu zrównane wskutek długotrwałej denudacji. Są to góry stare. Ich wysokości są niewielkie, a formy grzbietowe łagodne, np. Góry Świętokrzyskie. Natomiast góry wypiętrzone podczas orogenezy alpejskiej (np. Alpy, Tatry). Góry młode , odznaczają się dużymi wysokościami względnymi i bezwzględnymi, silnym rozczłonkowaniem i ostrymi grzbietami, gdyż stosunkowo krótko ulegały procesom denudacji. Góry wulkaniczne tworzyły się (i tworzą) w następstwie obfitych erupcji wulkanicznych. Mają postać stożków lub kopuł, z obniżeniami kraterowymi ( wulkan).

2 komentarze:

  1. Ten komentarz został usunięty przez administratora bloga.

    OdpowiedzUsuń
  2. ciekawe dzieki przydały sie

    OdpowiedzUsuń